VIA NEGATIVA

  ...Ο Ένγκελς παρατηρεί πως σε τελευταία ανάλυση η βαθύτερη αιτία του Πελοποννησιακού πολέμου και η ήττα της Αθήνας υπήρξε η δουλεία, που "πρόγραφε την εργασία" των ελευθέρων πολιτών της Αθήνας. Κατά συνέπεια, παρά τα μέτρα παρεμβατισμού στην ελεύθερη οικονομία, δεν ήταν δυνατόν να αποφευχθεί η εξαθλίωση μερίδας του πληθυσμού, πράγμα που με τη σειρά του οδηγούσε στον παράτολμο συχνά επεκτατισμό του κράτους, για να επιτελεί με αυτόν τον τρόπο την οικονομική του λειτουργία (π.χ. να βρίσκει νέα εδάφη και να εγκαθιστά σ' αυτά σαν άποικους ¨κληρούχους" ακτήμονες πολίτες, να κατακτά νέες αγορές για το εμπόριο και τη βιοτεχνία, να ασκεί δουλεμπόριο με τους αιχμαλώτους κ.ο.κ). Αυτό έγινε αιτία για την οριστική -από ένα σημείο και μετά- στροφή από το δρόμο της εσωτερικής ανάπτυξης, στο δρόμο του επεκτατισμού. Η στροφή αυτή συνδέεται με την πολιτική επικράτηση των ριζοσπαστικών στοιχείων. Ο Τζορτζ Τόμσον παρατηρεί: " Οι κατώτερες τάξεις χρησιμοποιούσαν τα νεο-αποκτηθέντα...

   . .. Ο φασισμός, όντας η ακραία μορφή πολιτικής έκφανσης του καπιταλισμού και υπηρετώντας αυτόν και μόνο, δε στηρίζεται στους αστούς αλλά στους μικροαστούς, που έτσι στριμωγμένοι ανάμεσα στους αστούς και τους προλετάριους φοβούνται και τους δυο. Τους μεν αστούς διότι τους φράζουν το δρόμο προς τα πάνω, προς την "κοινωνική άνοδο", τους δε προλετάριους διότι λειτουργούν σαν παράδειγμα προς αποφυγή από οικονομικής απόψεως. Άλλωστε, δεν πρέπει να μας διαφεύγει πως ο φασισμός είναι δημιούργημα ενός πρώην στελέχους του σοσιαλιστικού κόμματος, του Μουσολίνι, που το 1922 είχε τη μεγαλοφυή μεν, καταστροφική δε ιδέα να αντιμετωπίσει τους μικροαστούς σαν ξεχωριστή από τους αστούς οικονομική τάξη...