Ο Ένγκελς και ο μαρξιστής φιλόλογος Τζορτζ Ν. Τόμσον σχολιάζουν τα βαθύτερα αίτια του Πελοποννησιακού πολέμου.

 

...Ο Ένγκελς παρατηρεί πως σε τελευταία ανάλυση η βαθύτερη αιτία του Πελοποννησιακού πολέμου και η ήττα της Αθήνας υπήρξε η δουλεία, που "πρόγραφε την εργασία" των ελευθέρων πολιτών της Αθήνας. Κατά συνέπεια, παρά τα μέτρα παρεμβατισμού στην ελεύθερη οικονομία, δεν ήταν δυνατόν να αποφευχθεί η εξαθλίωση μερίδας του πληθυσμού, πράγμα που με τη σειρά του οδηγούσε στον παράτολμο συχνά επεκτατισμό του κράτους, για να επιτελεί με αυτόν τον τρόπο την οικονομική του λειτουργία (π.χ. να βρίσκει νέα εδάφη και να εγκαθιστά σ' αυτά σαν άποικους ¨κληρούχους" ακτήμονες πολίτες, να κατακτά νέες αγορές για το εμπόριο και τη βιοτεχνία, να ασκεί δουλεμπόριο με τους αιχμαλώτους κ.ο.κ). Αυτό έγινε αιτία για την οριστική -από ένα σημείο και μετά- στροφή από το δρόμο της εσωτερικής ανάπτυξης, στο δρόμο του επεκτατισμού. Η στροφή αυτή συνδέεται με την πολιτική επικράτηση των ριζοσπαστικών στοιχείων. Ο Τζορτζ Τόμσον παρατηρεί: " Οι κατώτερες τάξεις χρησιμοποιούσαν τα νεο-αποκτηθέντα πολιτικά τους δικαιώματα για να εκβιάζουν το κράτος να τους συντηρεί χωρίς να δουλεύουν διόλου. Οι πολίτες της Αθήνας γίνηκαν μια τάξη εισοδηματιών, που ζούσαν παρασιτικά από τη δουλειά των άλλων (ραντιέρηδες).Γύρω στο 430 π.Χ., πάνω από 20.000 πολίτες συντηρούνταν από τα έσοδα του κράτους, δηλ. από φόρους, δασμούς, εισφορές των υποτελών κ.λ.π., χωρίς να μετέχουν σε κάποια παραγωγική δραστηριότητα. Αυτές οι παροχές οδήγησαν σε μια σταθερή εισροή αγροτών στο άστυ και σταθερή διόγκωση των κρατικών αναγκών. Το κράτος μπορούσε να κρατηθεί πάνω στη βάση τούτη μόνον με την αδιάκοπη επέκταση. Έτσι μπήκε στο δρόμο που αναπόφευκτα οδηγεί σε πόλεμο. και συνήγοροι αυτής της πολιτικής ήταν οι προοδευτικοί δημοκράτες, που αντιπροσώπευαν εκείνους που αγωνίζονταν να διατηρήσουν το βιοτικό τους επίπεδο. Με τα λόγια του μαρξιστή καθηγητή φιλολογίας Τζορτζ Τόμσον: " Για να κρατηθεί η λευτεριά στο εσωτερικό, έπρεπε να καταπνιγεί στο εξωτερικό! Η δημοκρατία είχε μεταβληθεί σε άρνηση της δημοκρατίας"